Контролдук-кассалык машина (ККМ) — Кыргызстанда калк менен иштеген ишкерлердин көпчүлүгү үчүн милдеттүү курал. ККМди колдонууга ким милдеттүү экенин, аны кантип каттоону, кассалык чекте эмне болушу керектигин жана техникалык колдоо үчүн кайда кайрылууну айтып беребиз.
ККМди колдонууга ким милдеттүү
КРдин Салык кодексинин 128-беренесине ылайык, соода операцияларында, иштерди аткарууда жана кызматтарды көрсөтүүдө калк менен эсептешүүлөр ККМди милдеттүү колдонуу жана автоматтык окууга жарактуу кагаз жана/же электрондук түрдөгү контролдук-кассалык чекти берүү же жөнөтүү менен жүргүзүлөт. Калк менен эсептешүүлөр деп жеке же үй-бүлөлүк керектөө үчүн сатып алынган товарлар, иштер жана кызматтар үчүн жеке ишкер болуп саналбаган жеке жак менен эсептешүүлөр түшүнүлөт.
Өлкөнүн аймагында техникалык талаптарга шайкештик жол-жобосунан өткөн жана расмий реестрге киргизилген ККМ моделдерин гана колдонууга уруксат берилет. Мындай кассаларды жеткирүүнү жана тейлөөнү МСК менен макулдашуу түзгөн жана техникалык тейлөө борборлорунун (ТТБ) реестрине кирген уюмдар жүзөгө ашырат.
Мында КР Министрлер Кабинетинин 2022-жылдын 8-апрелиндеги № 193 токтому менен иштин өзгөчөлүгүнө же жайгашкан жеринин өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу ККМди колдонуудан бошотулган субъекттердин тизмеси бекитилген. Эгерде салык төлөөчүнүн иши ушул тизмеге кирсе, кассаны колдонуу милдеттүү эмес.
ККМди кантип каттоо керек
Калк менен акчалай эсептешүүлөр менен иш жүргүзүүнү пландаган субъект товарларды сата баштаганга чейин контролдук-кассалык машинаны каттоого жана орнотууга милдеттүү. Аракеттердин тартиби төмөнкүдөй:
- ККМдин расмий реестринен иштин өзгөчөлүктөрүнө ылайыктуу ККМ моделин тандоо;
- тандалган моделди сатып жаткан, ТТБ реестриндеги техникалык тейлөө борборуна кайрылуу;
- ТТБга арызды жана керектүү документтердин топтомун берүү.
ККМ катталгандан кийин салык төлөөчүгө катуу отчёттуулуктун бланктарын (КОБ) жана квитанция бланктарын эсепке алуу китебин аймактык салык органында каттоо да керек — алар касса бузулган, бөгөттөлгөн же аны колдонуу мүмкүн болбогон учурда керек болот.
Кассалык чекте эмне болушу керек
Кассалык чек — акчалай эсептешүүнүн фактысын каттаган баштапкы документ. Ал товарды кайтарууда, кепилдик боюнча тейлөөдө жана талаптагыдай эмес сапат үчүн доомат коюуда керек. Ишкерлердин чек берүү милдети КРдин Салык кодексинде жана «Керектөөчүлөрдүн укуктарын коргоо жөнүндө» Мыйзамда бекитилген, ал эми анын аткарылбашы административдик жоопкерчиликке алып келет.
Чекте төмөнкүлөр камтылууга тийиш:
- эсептешүүнүн датасы жана убактысы;
- сатуучу тууралуу маалымат — аталышы, ИНН, колдонулуучу салык режими;
- акчалай эсептешүүнүн дареги жана орду;
- товар, иш же кызмат тууралуу маалымат — аталышы, бирдигинин баасы, өлчөө бирдиги, саны, арзандатуусу;
- сатып алуунун жыйынтык суммасы;
- салыктардын ставкалары жана жыйынтык суммалары;
- төлөмдүн түрү — накталай же накталай эмес;
- чектин аныктыгын текшерүүгө жана анын электрондук версиясын алууга мүмкүндүк берген QR-код.
Сатуучунун чек берүүдөн баш тартышы салык төлөөдөн качууну же контрафакттык продукцияны сатууну билдириши мүмкүн. Мындай бузуу тууралуу salyk@salyk.kg электрондук почтасына билдирүүгө болот.
ККМди пайдалануунун эрежелери
Калк менен акчалай эсептешүүлөрдө кассир-операционисттин же сатуучунун күнүмдүк аракеттеринин тартиби КР Министрлер Кабинетинин 2022-жылдын 8-апрелиндеги № 193 токтому менен бекитилген ККМди пайдалануунун Типтүү эрежелеринде жазылган. Бул документтен тышкары, бир катар башка ченемдик актылар колдонулат: ККМди каттоонун, кайра каттоонун жана каттоодон чыгаруунун регламенти (МСКнын № 232 буйругу), КОБду каттоонун тартиби, ККМди автоматтык түзмөктөрдө жана интернет аркылуу эсептешүүлөрдө пайдалануунун эрежелери (№ 109 буйрук), ошондой эле МСКнын ККМди администрациялоо системасы менен интеграциялоонун тартиби (2025-жылдын 18-февралындагы № 118 буйрук).
ТТБ деген ким жана алар эмне үчүн керек
Техникалык тейлөө борбору (ТТБ) — онлайн-кассанын чечимди жеткирүүчүнүн тарабындагы туруктуу ишин жана ККМден маалыматтарды ыйгарым укуктуу салык органына жана товарларды маркалоо системасынын операторуна техникалык берүүнү камсыз кылган уюм. Мисалы, «Intime Systems» ТТБсы каалаган масштабдагы ишканалар менен — чакан чекене чекиттерден тартып ири соода тармактарына чейин — иштейт жана уюлдук телефонго орнотулуучу «Neo Fiscal» программалык ККМин сунуштайт, ал кассалык чектерди түзүүнү, кассирлердин ишин контролдоону, чектерди компакттуу мобилдик принтер аркылуу басып чыгарууну жана чектерди сатып алуучуларга мессенджерлерге жөнөтүүнү колдойт.
Ошондой эле ТТБ «Neo Fiscal Driver» драйверин сунуштай алат — кошумча жабдууну сатып алуунун кереги жок, кардардын кассалык системасына (1С, RKeeper, Frontol, Crystal жана башкалар) түздөн-түз интеграцияланган программалык онлайн-ККМ. Өз ККМ моделин ТТБ менен интеграциялоо үчүн моделдин сыпаттамасы менен API алууга арыз жөнөтүү, кассанын ишин сынактан өткөрүү жана өз ара аракеттенүү жөнүндө макулдашуу түзүү керек.
Онлайн-кассалар жана маркаланган товарлар
2019-жылдын 29-мартынан тартып ЕАЭБде товарларды идентификациялоо каражаттары менен маркалоо жөнүндө Макулдашуу, ал эми 2019-жылдын 12-сентябрынан тартып КР Өкмөтүнүн «Кыргыз Республикасында товарларды идентификациялоо каражаттары менен маркалоо жөнүндө» № 470 токтому колдонулат. Чаралар ата мекендик өндүрүүчүлөрдү жана керектөөчүлөрдү контрафакттык продукциядан коргоого, товарлардын эсепке алынбаган жана контрабандалык жылышына контролду күчөтүүгө жана көмүскө жүгүртүүнү кыскартууга багытталган. Маркаланган товарларды онлайн-касса аркылуу сатуу кассалык программаны өзүнчө жөндөөнү талап кылат.
ККМ өндүрүүчүлөргө жана ТТБга карата талаптар
Өлкөнүн аймагында КР Санариптик өнүктүрүү министрлигинде техникалык талаптарга шайкештик жол-жобосунан өткөн жана техникалык корутундунун жыйынтыгы боюнча ККМ реестрине кирген контролдук-кассалык машиналарды гана колдонууга уруксат берилет. Моделди реестрге киргизүү үчүн өндүрүүчү министрликке арыз берип, ведомстволор аралык комиссияда шайкештик жол-жобосунан өтүүгө тийиш.
ККМди жеткирүүнү жана тейлөөнү жүзөгө ашырууну пландаган уюм техникалык тейлөө борборлоруна карата талаптарга жооп берүүгө, КР Каржы министрлигинин алдындагы МСК менен макулдашуу түзүүгө жана ТТБ реестрине кирүүгө тийиш. ККМ түзүүчүлөрү үчүн техникалык талаптарга шайкештик жол-жобосунан өткөндүгү тууралуу техникалык корутундунун болушу милдеттүү шарт болуп саналат.
Көп берилүүчү суроолор
ККМди колдонууга ким милдеттүү? ККМди колдонуудан бошотулгандардын расмий тизмесине киргендерден тышкары, соода операцияларында, иштерде жана кызматтарда калк менен эсептешүүлөрдү жүзөгө ашырган бардык субъекттер.
Кассаны кантип каттоо керек? ККМ реестринен моделди тандоо, ушул моделди сатып жаткан ТТБга кайрылуу жана документтердин топтому менен арыз берүү.
Эгерде сатуучу чек бербесе эмне кылуу керек? Муну салык төлөөдөн качуунун же контрафакт сатуунун белгиси катары баалоого болот — бузуу тууралуу salyk@salyk.kg почтасына билдирүүгө болот.
ТТБ деген эмне? Онлайн-кассанын техникалык ишин, ККМди каттоону жана тейлөөнү, ошондой эле маалыматтарды салык кызматына берүүнү камсыз кылган уюм.
Онлайн-касса үчүн кошумча жабдуу сатып алуу керекпи? Дайыма эле эмес — мисалы, «Neo Fiscal Driver» сыяктуу программалык чечимдер кардардын учурдагы кассалык системасына жаңы жабдуу сатып албастан интеграцияланат.
Жыйынтык
Кыргызстанда ККМди колдонуу мыйзам менен катуу регламенттелген, ал эми эрежелерди бузуу административдик жоопкерчиликке алып келет. Ишкер үчүн кассанын моделин туура тандоо, аны аккредиттелген ТТБ аркылуу каттоо жана кассалык чектин мыйзамдын талаптарына шайкештигин көзөмөлдөө маанилүү. Техникалык колдоону жана онлайн-кассаны ККМди администрациялоо системасы менен интеграциялоону аккредиттелген техникалык тейлөө борборлорунан, мисалы «Intime Systems» борборунан алууга болот.
