«Бирдиктүү терезе» — Кыргызстандагы мамлекеттик электрондук платформа, ал бажы контролунун жана тышкы соода үчүн уруксат берүүчү документтерди берүү процесстерин бир санариптик аянтчага бириктирет. Система trade.kg порталы аркылуу иштейт жана мурда ар кайсы ведомстводон маалымдамалар менен уруксаттарды өзүнчө чогултууга туура келген ишкерлердин жашоосун кыйла жеңилдетет. Системанын түзүлүшүн, аны ким башкарарын жана ал бизнеске кандай мүмкүнчүлүктөрдү берерин карап көрөлү.
«Бирдиктүү терезе» эмне үчүн түзүлгөн
Система киргизилгенге чейин тышкы экономикалык иштин (ТЭИ) катышуучулары маалымдамалар менен лицензияларды ар кайсы министрликтерден жана ведомстволордон — Саламаттык сактоо министрлигинен, Айыл чарба министрлигинен, Жаратылыш ресурстары министрлигинен жана башкалардан — чогултууга, андан кийин чогултулган кагаз документтерди бажыга өздөрү алып барууга аргасыз болушкан. Бул убакытты алып, бюрократиялык кечигүүлөр үчүн кошумча мүмкүнчүлүк түзгөн.
Дагы 2022-жылы КР Мамлекеттик бажы кызматынын төрагасы Самат Исабеков Sputnik Кыргызстан радиосуна берген маегинде түшүндүргөндөй, системанын идеясы — ишкер товарды бажыга өзү келбестен, түзмө-түз телефондон алыстан бажылык тариздөөдөн өткөрө алышында. Ал мындай санариптештирүү контрабандачылар үчүн тоскоол түзөрүн да белгилеген: эгерде товар өлкөнүн аймагына бажыны айланып өтүп кирсе, система муну бузуу катары каттайт. Анын айтымында, ведомствонун техникалык жабдылышынын жакшырышынын жана санариптик технологиялардын киргизилишинин аркасында КРде бажы жыйымдары үч эсеге өскөн.
Системаны ким башкарат
«Бирдиктүү терезе» системасын администрациялоо менен КР Мамлекеттик бажы кызматынын (МБК) алдындагы «Тышкы соода чөйрөсүндөгү «Бирдиктүү терезе» борбору» мамлекеттик ишканасы алектенет. Мурда борбор Экономика министрлигинин карамагында болгон, кийин ал түздөн-түз МБКнын башкаруусуна өткөрүлгөн — бул чечим бажылык тариздөө процесстерин тездетүү жана системаны башкарууну бир ведомствонун колуна борборлоштуруу үчүн кабыл алынган.
trade.kg порталында арыз берүү кантип уюштурулган
Система менен иштөөнүн бүткүл процесси санариптештирилген жана бир нече ырааттуу кадамга батат:
- Каттоо жана жетүү мүмкүнчүлүгү. Импорттоочу же экспорттоочу «Бирдиктүү терезенин» trade.kg порталында катталып, ТЭИ катышуучусунун жеке кабинетине жетүү мүмкүнчүлүгүн алат.
- Бирдиктүү арыз формасын (ЕФЗ) берүү. Бизнес-маселесине жараша колдонуучу керектүү багытты — импортту, экспортту же транзитти — тандайт. Система ТН ВЭД коду боюнча конкреттүү товарга так кандай уруксат берүүчү документтер талап кыларын жана аларды кайсы ведомстволордон алуу керектигин автоматтык түрдө аныктайт.
- Ведомстволор аралык өз ара аракеттенүү. Арыз электрондук түрдө тиешелүү мамлекеттик органдарга — мисалы, фитосанитардык контролго же сертификациялоого — автоматтык түрдө жөнөтүлөт. Ведомстволор аны карап чыгып, электрондук кол тамга (ЭКТ) менен кол коюшат, мында арыз ээси ар бир органга өзүнчө барбайт.
- Бажы менен интеграция. Жактырылган электрондук документтер МБКнын Бирдиктүү автоматташтырылган маалыматтык системасына (ЕАИС) автоматтык түрдө жүктөлөт. Бажы декларациясын бергенде инспектор бардык керектүү уруксаттарды системанын өзүндө көрүп турат, ишкерге болсо чек арада документтердин кагаз түп нускаларын көрсөтүүнүн кереги жок.
Арыз берүүнүн үч жолу
«Бирдиктүү терезе» аркылуу документтерди үч жол менен тариздөөгө болот:
- Өз алдынча — trade.kg порталындагы жеке кабинет аркылуу каалаган ыңгайлуу убакта, конкреттүү ведомствонун иш сааттарына байланбастан;
- Аралыктан жардамчы аркылуу — ишкерлерди колдоонун онлайн кызматтарын пайдаланып;
- Оператор аркылуу өздүк түрдө — Бишкекти жана Ошту кошо алганда, ири шаарларда ачылган Ишкерлерге тейлөө борборлорунда (ЦОП).
Так ушул Ишкерлерге тейлөө борборундагы жолугушууларда МБКнын кызматкерлери «Бирдиктүү терезе борбору» мамлекеттик ишканасынын өкүлдөрү менен бирге бизнес-коомчулукка жеке кабинетти кантип колдонууну — арыз берүүдөн жана талааларды туура толтуруудан тартып кызматтарды онлайн төлөөгө чейин — дайыма көрсөтүп турушат.
Система бизнеске кандай артыкчылыктарды берет
Тышкы соода тариздөө процесстерин МБКнын алдында борборлоштуруу бир нече конкреттүү натыйжа берди:
- Убакытты үнөмдөө. Бюрократиялык кезектер жоюлат — борбор МБКнын башкаруусуна өткөрүлгөндөн кийин арыздарды кароонун жана уруксат берүүчү документтерди берүүнүн мөөнөттөрү бир нече эсеге кыскарган, ал эми айрым маалыматтар боюнча уруксат берүүчү документтерди берүүнүн көлөмү өткөрүлгөндөн кийин эселенип өскөн;
- Ачыктык. Жеке кабинетте арызды иштеп чыгуунун статусун күнү-түнү көзөмөлдөп, документтерди тариздөө так кайсы этапта турганын көрүүгө болот;
- Адам факторун минималдаштыруу. Арыз ээсинин чиновниктер менен түздөн-түз байланышы минимумга түшүрүлгөн, бул уруксат берүүчү документтерди тариздөөдөгү коррупциялык тобокелдиктерди азайтат.
Системанын өнүгүшү: андан ары эмне болот
Мамлекет «бирдиктүү терезе» принцибин башка чөйрөлөргө жайылтууну улантууда. Ошентип, Кыргызстандын Инвестициялар боюнча улуттук агенттиги «Тундук» ААК менен бирге «Инвестициялар» деген өзүнчө автоматташтырылган маалыматтык системаны түзүп жатат — ал да «бирдиктүү терезе» принциби боюнча иштейт: арыздарды электрондук берүү, долбоорлорго онлайн жетүү мүмкүнчүлүгү, борборлоштурулган маалымат базасы жана башка мамлекеттик маалыматтык системалар менен интеграция. Бул системаны ишке киргизүү 2026-жылга пландалган, анын максаты — инвесторлор үчүн административдик мөөнөттөрдү кыскартуу, жол-жоболордун ачыктыгын жогорулатуу жана инвестициялык долбоорлордун бирдиктүү санариптик реестрин түзүү.
Жыйынтык
МБКнын «Бирдиктүү терезеси» — кыргызстандык тышкы экономикалык иштин катышуучуларын көптөгөн ведомстволорду өзү кыдыруу зарылдыгынан кутулткан, эчактан бери иштеп жаткан жана сыналган курал: документтерди берүү, аларды макулдашуу жана бажы менен интеграциялоо — баары бирдиктүү trade.kg порталы аркылуу жүрөт. Арызды жеке кабинеттен өз алдынча, аралыктан жардамчы аркылуу же өздүк түрдө — Бишкектеги же Оштогу Ишкерлерге тейлөө борборунда берүүгө болот. Система өнүгүүсүн улантууда: ушуга окшош «бирдиктүү терезе» принциби мамлекеттик башкаруунун башка чөйрөлөрүндө, анын ичинде инвестициялык долбоорлор менен иште да колдонулууда.
